Hướng dẫn mới của WHO thúc đẩy các nước giảm giam giữ bệnh nhân tâm thần trong bệnh viện dài hạn.
Trước thềm Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ra mắt hướng dẫn mới nhằm hỗ trợ các quốc gia chuyển dịch khỏi mô hình chăm sóc tập trung tại bệnh viện tâm thần sang chăm sóc dựa vào cộng đồng, tôn trọng quyền và lựa chọn của người bệnh.
Hiện nay, rất nhiều người mắc bệnh tâm thần đang sống trong các bệnh viện tâm thần lớn và cơ sở xã hội. Gần một nửa trong số họ bị giữ lại không tự nguyện trong nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ, cách biệt với thế giới bên ngoài. Quá trình được gọi là phi thể chế hóa (deinstitutionalization – DI) này nhằm giúp những người đã ở bệnh viện tâm thần từ sáu tháng trở lên trở về sống trong cộng đồng, với sự chăm sóc, hỗ trợ và cơ hội cần thiết để có cuộc sống trọn vẹn.
Tổng Giám đốc WHO, Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, nhấn mạnh: “Mọi người không nên phải từ bỏ tự do, phẩm giá hay vị trí của mình trong cộng đồng để nhận được hỗ trợ sức khỏe tâm thần liên tục. Các quốc gia phải từ bỏ việc dựa vào chăm sóc thể chế dài hạn và đẩy nhanh việc chuyển hướng đầu tư từ các cơ sở sang chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa trên quyền và hỗ trợ tại cộng đồng.” Hướng dẫn mới đưa ra các hành động thực tế cho lãnh đạo bệnh viện tâm thần để thực hiện DI, tập trung vào giảm nhập viện và thời gian nằm viện kéo dài, thay đổi thực hành thể chế để bảo vệ quyền con người, và giúp người bệnh rời bệnh viện trở về cộng đồng với sự hỗ trợ cần thiết.
Tuy nhiên, hướng dẫn cũng nêu rõ DI không thể chỉ do bệnh viện thực hiện. Việc tiếp cận nhà ở, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ xã hội, giáo dục, cơ hội việc làm và hỗ trợ gia đình là những yếu tố thiết yếu để giúp mọi người sống tốt trong cộng đồng. Nhiều quốc gia đang nỗ lực tăng cường dịch vụ sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, nhưng tiến độ vẫn không đồng đều. Theo Mental Health Atlas của WHO, chỉ 9% quốc gia báo cáo đã chuyển hoàn toàn sang chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, trong khi hơn một nửa (53%) vẫn đang ở giai đoạn đầu của cải cách. Hơn một phần tư (28%) số người nhập viện tâm thần lưu trú hơn sáu tháng.
Hướng dẫn DI mới phù hợp với chủ đề Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới năm nay: “Lắng nghe trải nghiệm sống: tiếng nói thực, thay đổi thực”, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo người có trải nghiệm sống trở thành đối tác tích cực trong việc định hình chính sách, dịch vụ và quyết định ảnh hưởng đến cuộc sống của họ. Quá thường xuyên, những người từng trải qua chăm sóc thể chế bị loại khỏi các quyết định về thiết kế và cải cách hệ thống sức khỏe tâm thần – những quyết định trực tiếp định hình sự chăm sóc, điều trị và hỗ trợ họ nhận được. Tuy nhiên, kiến thức và kinh nghiệm của họ rất quan trọng để hiểu điều gì giúp mọi người hồi phục, tham gia vào cuộc sống cộng đồng và tiếp cận các dịch vụ, hỗ trợ cần thiết.
Bà Grace Gatera, chuyên gia tư vấn độc lập về trải nghiệm sống và người ủng hộ, chia sẻ: “Việc chuyển dịch sang chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng phải được thực hiện cùng với những người hiểu rõ ý nghĩa của việc trải qua chăm sóc thể chế, chứ không phải chỉ vì họ. Chuyên môn của họ, cùng với những người khác, là thiết yếu để xây dựng các dịch vụ hỗ trợ lựa chọn, hồi phục và tham gia vào cuộc sống cộng đồng.” Hướng dẫn được phát triển với các chuyên gia từ khắp nơi trên thế giới, bao gồm cả người có trải nghiệm sống, và các phương pháp thực tế có thể được điều chỉnh cho phù hợp với từng quốc gia và bối cảnh địa phương.
Nhân Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới, WHO kêu gọi các chính phủ và dịch vụ tăng tốc chuyển dịch từ chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cơ sở sang dựa vào cộng đồng, đồng thời xây dựng hệ thống sức khỏe tâm thần cùng với người có trải nghiệm sống, chứ không chỉ vì họ.
Việc chuyển dịch sang chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng không chỉ là vấn đề y tế mà còn là quyền con người, đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội và người có trải nghiệm sống.
